1پرستش الهه مادر از عمیق ترین باورها در اندیشه ملل و اقوام مختلف در طول تاریخ بشری است. تمدن های کهنی چون ایرانیان و ترکان نیز از دیرباز آیین مادرخدایی داشته و هنوز هم در فرهنگ این اقوام باورها و رسوم مرتبط با این اسطوره، باقی است؛ بر این اساس و با توجه به پیشینه کهن این اسطوره در میان اقوام ایرانی و اقوام ترک و قرابت پیشینه فرهنگی و تاریخی ایرانیان و ترکان، بررسی تطبیقی اساطیر آن ها، اطلاعات بسیاری از تاریخ و فرهنگ هر دو ملت به دست می دهد؛ بنابراین هدف پژوهش حاضر، بررسی تطبیقی الهه مادر در اساطیر ایرانی و اساطیر ترک و پرسش اصلی این است که چه رابطه ای بین الهه مادر در اساطیر ایرانی و ترک وجود دارد؟ روش این پژوهش تطبیقی-تحلیلی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که به رقم تفاوت هایی که در برخی وجوه منتسب به الهه های مادر ایرانی و ترک در اساطیر این دو ملت ذکر گردیده، شباهت های مهم بسیاری بین مفهوم و کارکرد این اسطوره در میان ایرانیان و ترکان وجود دارد.

جنوب شرق ایران دارای منظرگاه های متنوع طبیعی است و ازلحاظ باستان شناسی، منظرگاه های شهری و تمدن های مهمی از هزارۀ سوم پیش از میلاد را در خود جای داده است. یکی از این مناطق، حوزۀ فرهنگی هلیل رود یا منطقۀ جیرفت در جنوب استان کرمان است. کشفیات باستان شناسی طی دو دهۀ گذشته در این منطقه موجب شناسایی و معرفی یک تمدن اولیۀ شکوفا گردید که تحت عنوان «تمدن جیرفت» شناخته می شود. در سال 1379 حفریات گستردۀ غیرمجاز در سراسر حوزۀ فرهنگی هلیل رود صورت گرفت و درپی آن، آسیب جدی به محوطه های باستانی، عمدتاً گورستان ها، وارد آمد. در نتیجۀ این غارت گسترده، اشیای باستانی فراوانی از بافت اصلی خود خارج شد و وارد بازار سیاه شد. تعدادی از این اشیاء خوشبختانه توسط دستگاه های امنیتی کشف شد و داخل موزه های کشور جای گرفته اند. این مقاله به یک شئ باستانی بسیار خاص و مهم از تمدن جیرفت می پردازد که از حفریات غیرمجاز به دست آمده است. این شئ یک مجسمۀ سنگی از جنس لاجورد است که با هنرمندی، یک مادر درحال شیردادن به یک نوزاد را نشان می دهد. اگرچه محل کشف دقیق آن مشخص نیست اما طبق ادعای مردم محلی، این شئ از گورستان محطوط آباد جیرفت به دست آمده است. محطوط آباد گورستان اصلی شهر عصر مفرغی کنارصندل است که به طور کلی قدمت آن به نیمۀ دوم هزارۀ سوم پیش ازمیلاد بازمی گردد. با توجه به این که منابع لاجورد تاکنون در منطقۀ جیرفت شناسایی نشده است، به احتمال زیاد سنگ لاجورد جهت ساخت این مجسمه وارد شده است و اما مجسمۀ مذکور در دشت جیرفت تولید شده است. در این پژوهش علاوه بر معرفی دقیق این مجسمه، به جایگاه مجسمه های مشابه در تمدن های اولیۀ عصر مفرغ از مصر تا بین النهرین و عیلام پرداخته شده است.

در مورد نقش الهه مادر بر روی نقاشی های دیواری چتل هویوک و گلیم آناتولی، نظرات گوناگونانی از سوی پژوهشگران ابراز شده است. برخی از محققان، حضور تصویر الهه مادر را در گلیم های آناتولی تایید نموده و برخی نیز نفی کرده اند. این مقاله با توجه به نظریه الهه مادر که از سوی جیمز ملارت (James Mellart) ارائه شده است، سعی دارد تا به بررسی نقش این الهه در گلیم های آناتولی بپردازد و با توجه به آثار باقی مانده از محوطه باستانی چتل هویوک، شواهدی از وجود الهه مادر را در گلیم آناتولی پیدا کند. همچنین با تحلیل چند گلیم، خصوصیات ظاهری الهه ها را بر روی گلیم آناتولی بیان کند. با توجه به این مهم که خاستگاه اصلی کردهای شمال خراسان از منطقه قفقاز در همجواری آناتولی می باشد، این مقاله هم چنین سعی در بررسی و مقایسه نقوش دو منطقه نیز دارد. به منظور بررسی دقیق تر این شباهت ها، تعدادی از نقوش موجود در نقاشی های دیواری چتل هویوک در آناتولی با نقوش موجود در دست بافته های کردی خراسان شمالی با یکدیگر مقایسه شده اند که نتیجه آن وجود تشابهات معنی داری بین نقوش مورد مطالعه می باشد.

سردبیر پیک نور علوم انسانی در آذرماه 1384 نامه ای به امضای حسن عباسی می آبادی، آموزگار مقطع ابتدایی منطقه سامنِ ملایر، واقع در استان همدان دریافت کرد. از محتوای نامه چنین برمی آمد که آقای حسن عباسی می آبادی، علاوه بر پرداختن به شغل شریف آموزگاری، با تکیه بر ذوق سرشار خداوندی شاعر نیز هست. اما از آنجا که مجله پیک نور صفحه شعر نداشت نامه ایشان بی جواب ماند. تا اینکه حسن عباسی می آبادی در نامه دوم هدف خود را از ارسال اشعار به طور مبسوط یادآور شدند. ایشان برآن اند که «اگر مفاهیم بنیادی علوم، حتی مفاهیم کاملا تخصصی به رشته نظم درآیند، هم آموزش علوم آسانتر می شود و هم طبع شعر شاعران با جهت یابی مثبت، سیاق و روشی خداپسندانه می یابد». جنبه اول نظر ایشان یعنی پیشنهاد یک روش آموزشی از طریق به نظم درآوردنِ مفاهیم علمی را لازم است متخصصان مباحث علوم تربیتی، به ویژه متخصصان آموزش و یادگیری بررسی کنند. اما نکته شایان ذکر آن است که این شیوه در ادبیات ما سابقه ای بس کهن دارد به گونه ای که در قالبهای شعری ادب فارسی نوعی شعر با عنوان شعر تعلیمی رواج یافته و شاعران بزرگی چون بسحق اطعمه و ملا هادی سبزواری و نیز بسیاری از بزرگان صرف و نحو عربی و فارسی مفاهیم بنیادی علوم موردنظرشان را به شعر درآورده اند و آثارشان تا امروز نیز مورد مراجعه مشتاقان است. همچنین در مدارس و حوزه های علمیه برای یادگیری و به خاطر سپردن بسیاری مفاهیم از شیوه به نظم درآوردن مفاهیم علمی استفاده می شود و بسیاری از کتابهای پیچیده و سخت صرف و نحو عربی با به کارگیری این شیوه برای سالیان متمادی در خاطر طلاب علوم دینی حک می شود.

بینش مذهبی انسان ابتدایی نمی توانست جز در «اصل مادینه هستی» قدرت های برتر آسمانی و زمینی را تجسم عینی بخشیده و بدان اقتدا کند. هر یک از جوامع کهن بر گرد نماد یا نمادهایی از اصل مادینه هستی که منشاء و مبنای بزرگ مادر اولیه است حلقه می زدند و آن را می پرستیدند. اندیشه مذهبی انسان باستانی در تحولات بعدی سرانجام به مرحله ای انجامید که در آن مرحله پرستش خدایان متعدد با صورت ها و اندام های انسانی پذیرفته شد. تاریخ ایران شاهد درخشش جایگاه زن در برهه های مختلف بوده است. زنان در ادوار مختلف نگهبان آتش، مخترع و سازنده ظروف سفالین، یابندگان نباتات، آزمایش کننده کشت و زرع، اداره کننده قبیله و در عین حال سلسله زنان زنجیر اتصال خانواده بوده است. آن ها با ساختن سفال به علم شیمی، هنگام رشتن و نخ-تابی به علم فیزیک و از راه نساجی به علم مکانیک آشنا شدند. پژوهش در خصوص مقام و جایگاه زن در تمدن عیلام از اهمیت خاصی برخوردار است زیرا ایرانی ها بخش عمده ای از فرهنگ و تمدن خود را از عیلام گرفته اند. مضافا به این که «اصل مادینه هستی» در مرکز اندیشه مذهبی عیلامیان قرار داشته و خدایان مادینه در جرگه خدایان اصلی بوده اند. در تفکر حقوقی عیلامی، زن جایگاه انسانی و به حق خود را داشته و هرگز به نام «فرودست» در مقام خواهان یا خوانده دعاوی ظاهر نشده است. علاوه بر آن، کلیه آراء حقوقی نیز به نام خدایانی ظاهر شده که در غالب موارد جنسیت زن داشته اند. در جامعه عیلام شهادت زنان مانند مردان مورد قبول بوده و نام زنان در همه گزارش های قضایی به عنوان شهود به چشم می خورد. زن در زمان عیلامی ها اهمیت زیادی پیدا می کند تا جایی که شیروکدوه یکی از پادشاهان سلسله اپارتی (اپرتی) مادر خود را به عنوان سوکال شوش منصوب می کند.

اقوام هند و ایران پیش از آن‎که از موطن اصلی از هم جدا شوند، مدّتی طولانی در کنار هم می‎زیستند و واجد یک فرهنگ، زبان، مذهب و اساطیر مشترک هندوایرانی بودند. با توجه به تأثیر فرهنگی متقابل ایران و هند بر یکدیگر، گاهی این امر امکان‎پذیر است که بتوان ریشۀ اسطوره‎ های هندی را در ایران نیز جستجو کرد. با مروری بر داستان زال و رودابه در شاهنامه و جستجو در رمزگان هایی که در شخصیّت رودابه به ‎صورت بارزی جلوه گر شده، درمی یابیم که این شخصیّت، در ژرف‎ساخت خود ممکن است به اصل و پیشینه ای اساطیری برسد. با بررسی ویژگی های این مِهین‎بانو و مطالعۀ کردارهای او در شاهنامه از یک‎سو و همچنین ردیابی ریشه‎ های اساطیریِ همسان و تکراری در لایه‎ های زیرین شخصیّتی وی، احتمالاً بتوان به یک بُن‎مایۀ کهن در جوامع مادرسالارانۀ عصر ماقبل تاریخ رسید که در آن ستایش و اقتدار الگویِ الهه - مادرِ بزرگ آب، باروری و عشق، قلمرو وسیعی را به خود اختصاص داده بود. آن الهه در هریک از سرزمین‎ها و مناطق جغرافیایی کهن با کردارها و خویشکاری‎های مشابه و با نام‎های مختلفی جلوه‎گر شده است. نوشتار حاضر که با روش توصیفی- تحلیلی انجام شده، درصدد یافتن ویژگی‎های مشترک و همسان میان خدابانوی سرسوتی در هند و رودابه در شاهنامۀ فردوسی است. رودابه با داشتن ویژگی‎های مهم همچون: تبار بیگانه، خویشکاری مادرانه، نگهداری نطفه، نامیرایی، ارتباط با آب، ماه، مار، کوه، پرندگان اساطیری، گل نرگس و غیره این انگاره را سامان می‎بخشد که به احتمال بسیار، ترکیبی از بازتاب‎های ایزدبانوی کهن آب در هند است.

پرستش احشام، به ویژه گاونر و ماده در فرهنگ های کهن از مصر تا درۀ سند رایج بوده، نشانه های بسیاری از آن در تصویرها، متن ها و اسطوره ها دیده می شود. بسیاری از خدایان و الهه های مادر، گاونر یا ماده بوده اند. دین و فرهنگ مردم بومی فلات نیز با فرهنگ های مذکور مشابهت داشته و تصویری از یک الهۀ گاوی برروی مُهری عیلامی از هزارۀ سوم پیش ازمیلاد در شوش به دست آمده است؛ اما در ایران، به دلیل ورود اقوام آریایی و غلبه دین زرتشتی و تغییراتی که در منابع دین زرتشتی به وجود آمد، ابهامات و نظرات مختلفی درمورد الهه های ایرانی وجود دارد. فرض این است که بر اثر قرن ها مجاورت با مردم بومی و ارتباطات فرهنگی با دیگر نواحی در همۀ دوره ها، تأثیرات متقابل دینی صورت گرفته است. پرسش اصلی این است که کدام الهه های ایرانی می توانند گزینۀ مناسبی برای یک الهۀ گاوماده مانند سایر تمدن ها باشند؟ هدف این پژوهش این است که با انتخاب دو یا سه الهۀ شاخص گاوماده در فرهنگ های بین النهرین، مصر و هند، با مقایسه ای تطبیقی و با استفاده از سه نماد جهانی و گستردۀ گاوماده، شیر و درخت زندگی به عنوان ملاک و مشخصۀ اصلی الهه های بزرگ یا مادر نشان دهیم که برخی از این ویژگی ها را می توان با سه الهۀ ایرانی؛ درواسپ (گوشورون)، آناهیتا و سپندارمذ تطبیق داد. دو نماد شیر و درخت زندگی در تمام دوره های باستان در فلات ایران هم دیده شده اند که پیوستگی شان با نماد گاوماده و الهه های بزرگ در اغلب فرهنگ ها، ملاک خوبی برای شناخت بیشتر الهه های ایران فراهم می کند. خواهیم دید که سه الهه، به ویژه آناهیتا به عنوان الهه ای بزرگ، گزینۀ مناسبی برای یک الهۀ گاوماده بوده، در همراهی با دو نماد دیگر، شیر و درخت زندگی دیده شده اند. این پژوهش با روش توصیفی-تطبیقی و تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای و تصویری صورت گرفته است.